Dagtekeningstempels
In de puntstempel periode tussen 1874 en 1893 zijn er een drietal soorten dagtekeningstempels gebruikt. Deze dagtekeningstempels waren nodig, aangezien het puntstempel geen informatie over de datum van verzending en soms ook niet over het kantoor van herkomst gaf. De soorten die gebruikt zijn door de postkantoren zijn: Rond-, Kleinrond- en Vierkantstempel.

Het Rondstempel deed al op 1 januari 1862 zijn intrede bij de postkantoren.  De Rondstempels komen in meerdere typen voor. Zij variëren in grootte (diameter), lettertype en cijfertype. Daarnaast gebruiken een aantal postkantoren vanaf 1873 ornamenten onder het jaarcijfer. De Rondstempels moesten bij circulaire nr. 33 van 14 april 1893 worden ingeleverd bij het Algemene Magazijn te Batavia.

Het tot nu toe enig bekende poststuk met een combinatie van een puntstempel 43
 en een rond-francostempel van Indramaijoe

In september (vroegst bekende datum 28-9-1877) werd het Kleinrondstempel ingevoerd als dagtekeningstempel. De Kleinrondstempels komen ook in meerdere typen voor. Zij variëren voornamelijk door de afstand tussen de letters.  Het grote verschil met het Rondstempel is de dubbele cirkel. Helaas is de binnencirkel niet altijd even duidelijk zichtbaar, waardoor er verwarring kan zijn of het een rond- of Kleinrondstempel betreft.  Evenals de Rondstempels moesten de Kleinrondstempels ook bij circulaire nr. 33 van 14 april 1893 worden ingeleverd bij het Algemene Magazijn te Batavia. Het postkantoor te Batavia heeft echter zelf het Kleinrondstempel nog tot medio 1906 als aankomst- en doorgangstempel gebruikt. Van Toeloengagoeng is een aangetekende brief van 15-7-1899 bekend met als vernietigingstempel het Kleinrondstempel.

Het Vierkantstempel is door een beperkt aantal kantoren als proef in 1892 ingevoerd. Met als vroegst bekende afstempeling 2-1-1892 van Semarang. Het Vierkantstempel deed officieel zijn intrede vanaf 1 april 1893 en is gebruikt tot in 1916.

Alle dagtekeningstempels werden gebruikt als vertrek-, doorgang- en aankomststempel.

Kantoornamen en –spellingen
De Puntstempels zijn gebruikt door postkantoren, waarbij er soms stempels overgingen van het ene kantoor op het andere (bijvoorbeeld 61 Singkawang op Poerwodadi en 100 Langkat op Bangil). Daarnaast kregen postkantoren soms een andere naam (bijvoorbeeld 60 Billiton wordt Tandjong-Pandan en 84 Deli wordt eerst Laboean en vervolgens Laboean Deli).

De namen van de postkantoren waren ook aan verandering van spelling onderhevig. Hier zien we een grote variëteit in spelwijze. Een deel van de verandering in spelwijze deed zijn intrede door de wisseling van het Rondstempel naar het Kleinrondstempel. Bij sommige postkantoren zijn zelfs Kleinrondstempels met verschillende spelwijzen bekend.

Overdracht van Puntstempel, naamswijziging en verandering van spelling hebben voor een interessante hoeveelheid dagtekeningstempels gezorgd. Er zijn 120 Puntstempelnummers bekend, maar deze leveren in combinatie met de mogelijke dagtekeningstempels, bij mij bekend, in totaal 255 verschillende combinaties op! Dan zijn er altijd nog postkantoren waarvan men denkt dat er nog Rond- of Kleinrondstempels zijn gebruikt, die echter nog niet zijn gevonden. Telok Semawe is hier een voorbeeld van. Recentelijk is een briefkaart Gzd. 1 gevonden met het kleinrondstempel Telo Semawa. Een poststuk van dit kantoor met bijbehorend puntstempel is nog onbekend.

Kortom, een pracht van een uitdaging voor de gevorderde verzamelaar van poststukken om zoveel mogelijk combinaties van Puntstempel met Dagtekeningstempel bij elkaar te krijgen!

Hieronder volgt een tabel met de mij bekende combinaties. Opmerkingen en nieuwe vondsten zijn natuurlijk van harte welkom.

Hans Kruse

Literatuur:

1.   Storm van Leeuwen, P.
Poststempelcatalogus Nederlands-Indië 1864-1942
NVPH, 1995 – ISBN 90-73646-15-4

2.   Storm van Leeuwen, P.
Nederlands-Indië Puntstempels 1874-1893
Met waardebepaling voor afstempelingen op losse postzegels en op poststuk.
In: Specialiteiten Catalogus 2006-2011, blz. 329-335
NVPH, 2005 – ISBN 90-73646-41-3

3.   Bulterman. P.
Poststempels Nederlands-Indie 1864-1950
Davo, 1981.

4.   Geuzendam, A.W. ten
De vierkantstempels van Nederlands-Oost-Indië 1892-1916
1976.

X