Wie was J.P. Moquette?

Iedere gevorderde verzamelaar van de Nederlands Indische posthistorie van voor 1900 is wel eens geconfronteerd met de “creaties” van Jean Pierre Moquette. Moquette was, naast administrateur bij verschillende suikerfabrieken, een handelaar in postzegels te Soerabaija. Als handelaar in postzegels werd hij internationaal beroemd/berucht door de Portvrije enveloppen van het derde Landbouwcongres in 1878 te Soerabaija. Daarnaast is hij bekend van de “manipulatie” van officiële postwaarde stukken en post- en portzegels. De drijfveer achter zijn handelen was hoogstwaarschijnlijk van financiële aard, ingegeven door de malaise in de suikerindustrie in die tijd. 

Naast de filatelie en het werk in de suikerfabriek had hij ook nog tijd voor innovaties in de suikercultuur. Zijn onderzoek naar het rietzaaien en –kruisen was baanbrekend. Hiervoor werd hij in 1898 benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Na zijn loopbaan in de suikerindustrie stortte hij zich op de numismatisch studies en werd conservator van het door hem opgerichte Indische Numischmatische Kabinet. Zijn standaardwerk “De munten van Nederlandsch-Indië” verscheen in de jaren 1906-1910 in het Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Ook deed hij veel onderzoek naar mohammedaanse grafinscripties en de oude geschiedenis van Noord-Sumatra en het Maleise schiereiland. In 1924 werd hij benoemd als correspondent voor de Koninklijke Academie van Wetenschappen te Amsterdam. Op 26 februari overleed Moquette op zeventigjarige leeftijd.

De "Creaties" van Moquette

Van Moquette kennen we zowel postwaardestukken, postzegels als portzegels die door hem zijn gemaakt/gemanipuleerd. Hieronder volgt een overzicht van de momenteel bekende "Creaties":

1. Congres Enveloppen

Aan het 3e Landbouwcongres in 1878 te Soerabaija was bij Gouvernementsbesluit van 13 mei 1876 briefport vrijdom verleend. Moquette heeft voor dit congres duizenden enveloppen ontworden en gratis ter beschikking gesteld. Een aantal van deze enveloppen zijn daadwerkelijk gebruikt en door de Indische PTT vervoerd. Dit was niet bijzonder, aangezien alle post portvrij werd vervoerd. Moquette wilde waarschijnlijk met zijn maakwerk een “officiële” uitstraling creëren. Het restant van de niet gebruikte enveloppen werden verkocht in Europa, o.a. aan de handelaar J.B. Moens uit België. Niet iedereen die de enveloppen kocht was op de hoogte van achtergrond, waardoor men vaak dacht met officiële stukken van doen te hebben. 

De enveloppen zijn gemaakt van geel en twee soorten (dik en dun) wit papier. Er bestaan tenminste acht (er wordt zelfs gesproken van achttien) verschillende kleuren zegelopdruk. Er is ook een foutdruk bekend van een envelop van dun papier met klepstempel en een roze waardecijfer zonder zwarte tekst.

2. Enveloppen 10 cent met rand

De envelop Gzd 1: 10 cent roodbruin van 1878 heeft moquette voorzien van een randschrift om het zegelbeeld. In het “Verslag omtrent den Gouvernementspost- en –telegraafdienst in Nederlandsch-Indië over het jaar 1878” staat op bladzijde 51 bij paragraaf 5 dat “Door ene waarschuwing aan de kantoren om die briefomslagen niet als geldig te beschouwen, is aan de bedoelde praktijk (het voorzien van een randopschrift ed.) een einde gemaakt”. Hiermee was toen dus al duidelijk dat er sprake was van ongeoorloofd maakwerk.

3. Briefkaart 1 met rand

Op de briefkaart Gzd 1: 5 cent van 1874 is hetzelfde randschrift om het zegelbeeld afgedrukt als bij de envelop Gzd 1: 10 cent.

4. Briefkaart 3 met rand

Op de briefkaart Gzd 3: 12 ½ cent van 1877 is hetzelfde randschrift om het zegelbeeld afgedrukt als bij de envelop Gzd 1: 10 cent.

5. Briefkaart 3 met opdruk 5 cent

Nadat per 1 april 1879 het briefkaartport naar bij de UPU (Union Postale Universelle) aangesloten landen werd verlaagd van 12 ½ cent naar 7 ½ cent, werden de briefkaarten Gzd. 3: 12 ½ cent van 1877 door de Indische PTT voorzien van een opdruk 5. Hierdoor kon deze briefkaart in het binnenlandse verkeer worden gebruikt. Moquette heeft ook hier op ingespeeld door zelf de briefkaart Gzd 3 van vijftien verschillende opdrukken te voorzien.

In 1888 ontstond er een levendige discussie over deze opdrukken naar aanleiding van een artikel van de Duitser Ad. Hermann in het tijdschrift "Der Philatelist" van 15 september 1888. In dit artikel werd duidelijk door de chef, de heer Göllner van de Post- en Telegraafdienst te Weltevreden gezegd dat de overstempelingen (van Moquette ed.) "valsch" waren.

6. Briefkaart 2a 5+5 cent Union Postale opdruk met bijgeplakte zegel 2 ½ cent

Per 1 april 1879 werd het briefkaartport naar bij de UPU (Union Postale Universelle) aangesloten landen verlaagd van 12 ½ cent naar 7 ½ cent. Moquette heeft hier nogmaals op ingespeeld door op de briefkaart Gzd 2: de vraag en antwoordkaart 5+5 cent te voorzien van een zwarte opdruk  “Union Postale Universelle” en een bijgeplakte postzegel Nvph 7 2 ½ cent. Komt waarschijnlijk ook voor met een Nvph 7 2 ½ cent met zwarte opdruk “Moquette Soerabaya Stampimp(ort). De briefkaarten zijn voorzien van een relief indruk J.P. Moquette Ketegan-Soerabaya Java.

7. Briefkaart 7 1/2 cent  met 5 cent opdruk

Ook de briefkaart Gzd. 5 uit 1879 werd van een opdruk 5 cent voorzien. Zeer vreemd, bovenstaande briefkaart werd desondanks toch met 2 1/2 cent bijgefrankeerd om naar het buitenland te worden verstuurd.

8. Zegel Nvph 9 met perforatie
Een curieuze verschijning is ook deze zegel Nvph 9 Koning Willem III 10 cent met een perforatie. Als (overbodige) bijfrankering op deze aangetekende Envelop Gzd. 3.

9. Enveloppe 25 cent met 15 cent opdruk

In juni 1888 werden de enveloppen Gzd 3c: 25 cent door de Indische PTT van een zwarte opdruk 15 voorzien. Ook dit werd door Moquette aangegrepen om zelf deze envelop van een opdruk 15 cent te voorzien.

10. Nvph 7: 2 ½ cent KWIII

Deze postzegels zijn door Moquette voorzien van een zwarte opdruk “Moquette Soerabaya Stampimp(ort). Waarschijnlijk is deze postzegel ook gebruikt op de briefkaart Gzd 2, die door hem is voorzien van de opdruk “Union Postale Universelle”. De tweede afbeelding is beschikbaar gesteld door H.W. van der Vlist.

11. Nvph port 1: 5 cent 1874

Deze portzegels zijn door Moquette voorzien van een zwarte, blauwe of rode opdruk “Moquette Soerabaya Stampimp(ort). Beide afbeeldingen zijn beschikbaar gesteld door H.W. van der Vlist.

12. Nvph port 2: 10 cent 1874

Deze portzegel is door Moquette voorzien van een zwarte opdruk “Moquette Soerabaya Stampimp(ort).

13. Forwarded stempel

Op deze briefkaart Gzd. 5 naar St. Petersburg in Rusland heeft Moquette een "Forwarded by" stempel afgedrukt. De bedoeling van dit stempel is nog niet geheel duidelijk. Verzamelde hij de post om deze vervolgens "officieel" te posten en plaatste hij op deze post dit stempel? Of fungeerde hij als een soort onofficieel privé bestelhuis? Het handschrift op de briefkaart lijkt niet van hem zelf afkomstig. Deze briefkaart is in 2005 geveild bij de Nederlandse Postzegel Veiling.

Hoe moeten we Moquette plaatsen?

Vanaf 1878 is er een levendige discussie geweest over de “creaties” van Moquette. Enkele hiervan zijn zelf gedurende lange tijd opgenomen geweest in diverse officiële catalogi! Hij is beticht van vervalsingen en berucht vanwege zijn quasi officiële maakwerk. Iedereen mag hierover zijn eigen mening vormen. In mijn ogen heeft hij een plekje verworven in de posthistorie van Nederlands Indië. Verzamelwaardig als officiële stukken zijn de “creaties” zeer zeker niet. Als curiosa, tijdsbeeld of bijzondere studie kunnen ze wel een plaats krijgen in een uitgebreide verzameling van posthistorie van voor 1900. De enveloppen, post- en portzegels worden nog regelmatig op beurzen, veilingen en internet aangeboden.

Tenslotte

Ik heb met dit artikel getracht een overzicht te verschaffen van de bekende "Creaties" van Moquette met daarnaast enige achtergrond over hemzelf.  Brugt Kazemier heeft enorm geholpen door enige afbeeldingen beschibaar te stellen. Ik realiseer mij dat er nog meer poststukken, postzegels of portzegels kunnen bestaan die door hem zijn gemanipuleerd. Mocht u deze zijn tegengekomen of u bent hiervan in het bezit, wilt u dit mij dan laten weten? Ook ontvang ik graag afbeeldingen van zijn "Creaties", waardoor dit artikel nog beter geïllustreerd kan worden. Alvast hartelijk dank voor uw medewerking.
 
Hans Kruse

Literatuurlijst

Er is in de loop van de tijd veel gepubliceerd over Moquette. Wie zich wil gaan specialiseren of meer achtergrond informatie wenst kan zich verdiepen in de publicaties die mede zijn gebruikt voor de totstandkoming van dit artikel:  

1)   Verslag omtrent den Gouvernementspost- en telegraafdienst in Nederlandsch-Indië over het jaar 1878.
Blz. 51 paragraaf 5.

2) Hermann, Ad.
Duits artikel over opdrukken op de briefkaart Gzd. 3 van 1879.
Der Philatelist, 15 september 1888.

3)   Costerus Pzn., W.P.
Indische Poststukken met valschen opdruk.
Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, 1925 blz. 120 e.v.

4)   Beer van Dingstee, J.H.
De Philatelist, 1926 blz. 137.

5)   Voss, A.C.
Artikel in het Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, 1926 blz. 135.

6)   Djajadiningrat, Hoessein
Biografie in het “Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde.
Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, 1927 blz. 1-35.

7)   Artikel over de opdruk op de briefkaart 5+5 cent.
Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, 1937 blz. 48.

8)   Broekman, J.H.
Bespreking Geuzendam’s Catalogus.
Artikel in De Postzak december 1961.

9)   Mulders, E.J.P.
Jean Pierre Moquette.
Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, augustus 1965 blz. 378-380.

10)   Geuzendam’s Catalogus van de postwaardestukken van Nederland en Overzeese Rijksdelen.
Nederlandse Vereniging van Poststukken en Poststempel Verzamelaars, 1997 7^e editie blz 76.

11)  Bulterman, Paul
Het Java Provisorium.
Artikel in De Postzak 196, juli 2003 blz. 372-381.

12)    Storm van Leeuwen, Peter
Geene Olla Podrida.
Artikel in De Postzak 197, december 2003 blz. 413-427.

13) Vlist, H.W. van der
Vervalste opdrukken op de Nederlands-Indische hulpuitgifte van 1902 en enige informatie over Moquette.
Artikel in Filatelie, september 2007 blz. 582-583.
- De door H.W. van der Vlist beschikbaar gestelde afbeeldingen zijn ook opgenomen in dit artikel. -

14) Weatley, Richard
Moquette, Used Examples of his Creations.
Artikel op de ASNP website.