Aanleiding:

Ten aanzien van de puntstempels zijn er twee publicaties op basis waarvan de verzamelaar een indruk kan krijgen van de waarderingen van de zegels en de schaarste verhoudingen. Deze publicaties zijn:

1. De Puntstempels van Nederlands-Indië, door P.R. Bulterman. Deze publicatie is verschenen in het nummer 153 van het tijdschrift De Postzak uit september 1987.
2. Nederlands-Indië Puntstempels 1874-1893; met waardebepaling voor afstempelingen op losse postzegels en op poststuk, door P. Storm van Leeuwen. Deze publicatie is onderdeel van De Specialiteiten Catalogus 2006-2011 van de NVPH uit 2005.

Omdat een groep van vijf gevorderde verzamelaars van de puntstempels van Nederlands Indië een toets wilden doen van de inhoud van hun collecties aan bovenstaande publicaties, is een onderzoek opgezet. Dit onderzoek is gedaan van december 2006 tot en met februari 2007.

Vraagstelling:

Er moesten drie vragen worden beantwoord.

1. Hoe eenvoudig/moeilijk is het om een grote verzameling unieke puntstempels bij elkaar te krijgen?
2. Wat is de verhouding van de zegels van de verzamelaars t.o.v. de referentiezegel nvph 9; m.a.w. hoeveel nvph 9 t.o.v. bijvoorbeeld een port 1?
   1. De verhoudingen worden weergegeven met een decimaal achter de komma.
3. Wat is het gemiddelde aantal zegels dat gevonden is bij de verzamelaars per kantoor om de schaarste van het kantoor te kunnen beoordelen?
   1. Uiteraard moet rekening worden gehouden met de jaren dat een kantoor binnen de puntstempel periode is geopend

Uitgangspunten:

• De eerste, tweede en Wilhelmina emissie tellen niet mee in het onderzoek, net als de portzegels 16a en 18a;
• De zegels 3 en 4 worden samengeteld;
• De zegels 5 en 6 worden samengeteld;
• Er zijn dus in totaal 31 verschillende zegels en porten in het overzicht die afzonderlijk worden gewaardeerd;
• Alleen kantoren met een duidelijk type afwijking worden afzonderlijk geteld:
  • Vpkt Atjeh type 1 naast de type 2 van Atjeh en Kottaradja
  • Exp. Kant. Mailstomer/Karanganjer naast Demak
  • 100 type 1 Langkat naast type 2 Bangil
  • 116 type 1 Boeleleng naast type 2 Gombong
  • 117 type 1 Banckalan naast type 2 Bindjei
• De kantoren 60, 61, 66 type 2, 67, 68, 69 type 1, 81, 84, 107, 113 zijn alleen te onderscheiden op poststuk op basis van dagtekeningstempel
• Er zijn dus in totaal 125 verschillende kantoren die geteld worden;
• In theorie zijn er dus 31 verschillende zegels X 125 verschillende kantoren = 3875 combinaties mogelijk. Daarnaast:
  • Bij veldpostkantoor Atjeh 66 met Type 1 (liep tot in 1881) kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
    - nvph 10,14,17,18,19,20,21,22
    - port 5,6,7,8,9,10,11,12,13
  • Bij de postagenten Singapore 89 en Penang 90 kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
    - port 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13
  • Bij Langkat 100 type 1 kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
    - nvph 10,14,17,18,19,20,21,22
    - port 5,6,7,8,9,10,11,12,13;
• Door de onmogelijke combinaties (60 in totaal) uit te sluiten komen we dus op 3815 mogelijke combinaties uit;
• De nvph 9 10 cent KW III is de referentie met waarde 1,0;
• Als een andere zegel waarde 3,4 heeft, dan komt een nvph 9 ongeveer 3,4 x vaker voor dan deze zegel;
• Bij kantoren die voor de einddatum van gebruik (medio april 1893) al zijn gesloten (bijvoorbeeld de veldpostkantoren en Langkat), komen dus afstempelingen op zegels die na de sluitingsdatum zijn uitgegeven niet voor;
• Bij kantoren die later dan de begindatum van gebruik
  (1-4-1874) zijn geopend, zal het moeilijk (niet onmogelijk) zijn afstempelingen te vinden op de zegels voor de openingsdatum van het kantoor (bijvoorbeeld Lasem en Toeren).

Collecties die zijn gebruikt voor het onderzoek:

Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van een 5-tal collecties die tussen de 750 en 1650 combinaties aan zegels met puntstempels tellen (dubbelen dus uitgesloten!). In totaal 5947 zegels. De vijf verzamelaars zijn al jaren (gemiddeld meer dan 15 jaar) actief en bezoeken veel veilingen, beurzen en het internet.

Bevindingen na analyse onderzoeksresultaten:

• Het onderscheid tussen 69 type 1 Karanganjer en 69 type 2 Demak is lastig te maken;
• De porten 1,2,3,4 zijn zeer zeldzaam (hooguit oude voorraad) vanaf kantoor Garoet 102, aangezien deze kantoren omstreeks of na de uitgifte van de nieuwe portzegels openden;
• De nvph 1,2,3,4,5,6,7,8 zijn zeer zeldzaam (hooguit oude voorraad) vanaf kantoor 109 Wlingi, aangezien deze kantoren laat openden en o.a. de nieuwe cijferzegels werden verstrekt;
• De porten (behalve 9) worden schaars vanaf kantoor 41 Tjiandjoer;
• Er zijn geen porten aangetroffen van 44 Tjiamis, 80 Indrapoera en uiteraard 74 Kottaboemi, 112 Goenoengtoea en 114 Rantauprapat.

Ten aanzien van de waarderingen in Bulterman en Storm van Leeuwen op basis van de onderzochte collecties:

·        114 en 74 zijn misschien te laag gewaardeerd

·        112 komt minder vaak voor

·        79 komt minder vaak voor

·        100-1 komt vaker voor (kan slechts op weinig zegels voor komen)

·        69-1 Veldpostkantoor Atjeh komt minder vaak voor (kan slechts op weinig zegels voor komen)

·        44 komt minder vaak voor

·        75 komt vaker voor

·        en verder veel kleinere afwijkingen t.o.v. Bulterman en Storm van Leeuwen

Conclusie:

Het is moeilijk voor een gevorderde en zeker voor een beginnende verzamelaar om een uitgebreide collectie van puntstempels op combinaties van zegels per kantoor bij elkaar te brengen. Dit vereist jaren zoekwerk op beurzen, veilingen, internet en daarnaast een forse financiële investering. Zegels worden vaak niet per stuk aangeboden, maar in (deel)verzamelingen, waardoor natuurlijk ook veel redundantie optreedt.

Uiteraard heeft het beoordelen van “slechts” vijf grote verzamelingen beperkingen. Door alleen de combinaties van zegels per kantoor te beoordelen, worden alle dubbelen in de collecties buiten beschouwing gelaten, dit kan een enigszins vertekend beeld geven. Daarnaast hebben niet alle schaarse zegels een certificaat van echtheid, waardoor hier ook nog twijfels kunnen rijzen. De verzamelaars zijn echter wel ervaren genoeg om een redelijke beoordeling van echtheid te kunnen uitvoeren.

Een verzameling met alle combinaties zal onmogelijk zijn om bij elkaar te brengen. De vijf verzamelaars hebben samen 1930 combinaties gevonden (dubbelen dus uitgesloten!). Dat is ongeveer 50% van de theoretisch mogelijke combinaties.

Gevonden verhoudingen tussen de zegels:

N.B. NVPH nr. 9: 10 cent KW III is de referentie zegel; de meest voorkomende zegel met een puntstempel.

De zegels zijn afkomstig uit vijf grote collecties, waarin zij uniek zijn geteld. Vervolgens zijn de resultaten bij elkaar opgeteld en een gemiddelde getrokken. Een factor 3,6 bij de nvph 18 betekent dat een nvph 9 dus 3,6 x zo vaak voorkomt. Je zou kunnen zeggen dat een nvph 18 met puntstempel gemiddeld 3,6 x zo schaars is als een nvph 9 van hetzelfde kantoor.

Gevonden verhoudingen tussen de kantoren:

De zegels zijn afkomstig uit vijf grote collecties, waarin zij uniek zijn geteld. Vervolgens zijn de resultaten bij elkaar opgeteld en een gemiddelde getrokken. Hoe lager het gemiddelde, hoe schaarser het kantoor. Soerabaija komt dus het vaakst voor, Rantauprapat het minst.

* kantoren kunnen alleen op poststuk worden geïdentificeerd