Puntstempels van Nederlands Indië
-
een introductie -
|
In navolging van Nederland werd in 1873 ook in Indië besloten het puntstempel in te voeren. De aankondiging stond in circulaire nr. 50 van 1873, bij beschikking van de Directeur der Burgerlijke Openbare Werken, No. 1015 P van 18 september 1873. Deze circulaire bevatte tevens de namen van de postkantoren, die de puntstempelnummers 1 tot en met 65 zouden krijgen. De puntstempels werden op 1 januari 1874 ingevoerd. De ingebruikneming van het puntstempel betekende dat de Indische Posterijen nu over een echt vernietigingsstempel konden beschikken. Het doel was uiteraard het frauduleus hergebruik van postzegels tegengaan. De punten van de stempels laten op het zegelbeeld een afdruk achter die, ook na het eventueel verwijderen van de inkt, zichtbaar blijft. Puntstempels zijn alleen door postkantoren, de postagentschappen te Singapore en Penang, alsmede het Expeditiekantoor op de mailstomer gebruikt. In totaal zijn 120 nummers bekend, die door 131 postkantoren zijn gebruikt tussen 1874 en medio 1893. Bovendien heeft Karanganjar van 13 oktober 1879 tot eind 1881 abusievelijk nummer 69 in plaats van 96 gebruikt. Het is onbegrijpelijk, dat nummer 116 gelijktijdig door Boeleleng en Gombong is gebruikt en nummer 117 door Banckalan en Bindjei. De officiële intrekking van de puntstempels werd aangekondigd bij circulaire nr. 29 van 1 april 1893. Geleidelijk hebben na april 1893 de postkantoren de puntstempels met de dagtekenstempels (rond- en kleinrondstempel) omgeruild voor het vierkantstempel . De meest gebruikte stempelinkt is zwart, maar vele kantoren gebruikten ook blauwe en violette stempelinkt. Van (Laboean) Deli zijn rode afdrukken bekend.
Uit: P. Storm van
Leeuwen |
---
Stempeltypen
|
De stempels waren van brons of messing gemaakt en daardoor aan slijtage onderhevig. Voor de grotere postkantoren zijn er daardoor verschillende stempels aangemaakt en ontstonden er dus typen. In de literatuur vinden we illustraties van de verschillende typen in:
Geen van de auteurs is overtuigd van de volledigheid van de geillustreerde opsomming van typen. Zij verwachten dat er in de toekomst nog meer gevonden zullen worden. |
| Bij het bepalen van de stempeltypen kan gebruikt worden gemaakt van
bovenstaande matrix. De punten worden aangegeven met een letter A t/m F,
gevolgd door een cijfer 1 t/m 6. Vooral als punten op een gegeven moment
verdwijnen door afbreken of slijtage, dan wordt dit bijvoorbeeld
aangegeven als: A4 ontbreekt in 1879 Om ongeveer vast te kunnen stellen wanneer punten verdwijnen, zijn uiteraard poststukken met de desbetreffende puntstempel nodig. Hierbij gaat het om een poststuk met een bepaalde datum, als de afdruk van de punt nog aanwezig is en een ander poststuk met een bepaalde datum en de afdruk van de punt blijkt te zijn verdwenen. Afbeelding uit: De Postzak 153 van Bulterman. |
---
Stempelslijtage en -afdruk
|
Naast de verschillende stempeltypen komen er ook slijtage veranderingen voor, die in het bijzonder door Bulterman in De Postzak nr. 153 zijn uitgewerkt. Maar ook in deze opsomming zijn ongetwijfeld lacunes. Bulterman wijst er ook op dat slijtage kan worden herkend aan de minder scherpe vormen van de punten (die daardoor dikker worden) en de kleiner wordende cijfers. Daarnaast ontstonden er verschillen door:
Zie hieronder afbeeldingen van stempelafwijkingen die zijn gemaakt door Bulterman. |
Een mooi voorbeeld van slijtage van een stempel:
|
Het voorbeeld hierboven betreft het stempeltype 5 van postkantoor Weltevreden. Dit is gebruikt van 1887 totdat de stempels werden afgeschaft in 1893. Geleidelijk wordt het stempel "vetter en dikker" doordat er steeds meer slijtage ontstaat. |
---
Stempelkleuren
|
Zwart was de voorgeschreven kleur voor de puntstempels. Echter niet alle postkantoren hielden zich aan dit voorschrift. Zo zijn er afdrukken bekend in Violet, Blauw-blauwgroen en Rood. Nog steeds worden afdrukken gevonden van kantoren met andere kleuren dan zwart. Onderstaande inventarisatie is waarschijnlijk niet volledig. |
| Kleur | Postkantoren |
| Violet | 1, 3, 4, 12, 38, 60, 62, 63, 66, 84, 88, 90, 105, 106, 115, 117, 118, 119 |
| Blauw-blauwgroen | 2, 4, 5, 6, 7, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 22, 23, 25, 27, 28, 37, 40, 48, 50, 55, 56, 57, 58, 60, 66, 72, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 88, 90, 94, 100, 105, 106, 115 |
| Rood | 84 |
---
Stempels op emissies
|
De puntstempels komen voor op de volgende emissies:
Enveloppen met Koning Willem III als zegelbeeld (volgens Geuzendam):
Briefkaarten (volgens Geuzendam):
|
---